Nen sinunggay toy tradisyon: Si Dr. Honoria Acosta-Sison (1887-1970), say unaan ya doktora ya Pangasinense tan Pilipina tan say “ina” daray obstetrisyan ed Pilipinas

Nen sinunggay toy tradisyon: Si Dr. Honoria Acosta-Sison (1887-1970), say unaan ya doktora ya Pangasinense tan Pilipina tan say “ina” daray obstetrisyan ed Pilipinas

 

Erwin S. Fernandez

 

Natan ya Marso so bulan daray bibii ed Pilipinas. Ompan igalang iray bibii na luyag na Pangasinan, nanpiliak na sakey a biin Pangasinensen nepeg ya naamtaen daray tubonbalon Pangasinense, iray kalangweran pian ontan manmaliw sikaton panmadmaran da. Sikato si Dr. Honoria Acosta-Sison a niyanak ed baley na Calasiao nen 30 na Disiembre na 1887.

Nen gelew sumpad España nen taon iray 1896 anggad 1898, melag nin ugaw sikato balet nanaral ed eskuelaay parad ugugaw ya bibii ed Pangasinan ta nen saman sananey so eskuelaay ugugaw a lalaki ed saray ugugaw a bibii. Saya agawa nen nanayam si Honoria ed Dagupan nen inatey so ina ton si Doña Pastora Dizon, ed kulaay kanayon na ama ton si Don Macario Acosta y Sison. Sikaton nanaral ed Colegio de la Nuestra Señora del Santísimo Rosario daray madren Dominikano ed Lingayen kasumpal ton nanaral ed eskuelaan daray bibiin ugugaw ed Dagupan. Say ibabangat da nen saman et salitan Español ed panamegley na salitan Pangasinan. Walaan ira ta si Don Macario so kapitan daray baloto ya onbabaroy manlapud Dagupan anggad Manila tan akanggaway pigaran dalin ed Dagupan.

Sinmabi ray Amerikano. Lapud ag labay daray Pilipinon manpaidalem ed saray balon mananamsam odino kolonyalista, agawa so bakal ya tatawagen ya bakal na Pilipinas tan Amerika (Philippine-American War). Kasumpal to ya, nanlinkor ya maestra legan manaaral na salitan Ingles. Nen panaoy Amerikano, walaay pamaakaran ya nayari kan manaral ed Amerika ya so gobierno na Amerika ed Pilipinas so manggastos ed amin ya pankaokolan mo. Saya so tatawagen ya pamaakaran ya pensionado. Pian napili ka ed sayan balibalin programa, kaokolan mon onpasa ed malet ya kompetisyon daray kandidato. Nen 1904, walay 357 iran akibiang ed saya et si Honoria tan sakey nin Pangasinense ya si Luisa Sison so duaran bibiin apili ed sampluran akapasa.

Lapud saray nanenengneng to ran kagagawa ed saray bibiin malukon ed Pangasinan ya ag ira manpakonsulta ed saray doktor a lalaki kanian dakel ed sikara so onpapatey no mananak la ra tan no abilay met ira ag da amtan asikasoen iray kapanyanak ya ugaw ta nen saman say maslak ya ondadago ed sikara iray manamianak, pinasya ton manaral na medisina anggano say ama to tan saray kanayon to ag ira onabuloy ed sayan plano to lapu kasid pananisia ya iray bibii ag onsarag ed saray propesyon daray lalaki. Nen wala lad Estados Unidos ed Pennsylvania, sinumpal toy aral to ed sekondarya ed Drexel Institute tan Brown Preparatory School antis ton nanaral na medisina ed Women’s Medical College of Pennsylvania (saya natan so Drexel University College of Medicine). Nen manaaral ed sayan kolehiyo, tinumangan da na premio ed Anatomiya likod ed saray atatagey iran marka ed saray asignatura to. Nanmaliw nin pangolon manangikurang (editor-in-chief) na Filipino Review, say palapagan daray estudianten Pilipino ed Amerika. Nen 1909, asumpal toy inkadoktor to tan initdan day pankanawnawa ya manaral na sakey taon na obstetrics ed maternity hospital na kolehiyo to.

Sinmempet sikato nen 1910 et akaloob ya full-time ya assistant ed obstetrics ed Saint Paul’s Hospital ed Ibali no iner mantatrabaho met si Dr. Antonio Sison, sakey ya doktor tan pensionado met a Pangasinense ya abayag to lan kabat manlapud inkaugaw to. Ed satan ya taon lamlamang, sikara Honoria tan Antonio et nankasal. Diad ontumbok iran taon abendisionan iray taluran ilalak. Legan mantatrabaho ed sayan ospital, nansulat tan angipalapag si Dr. Acosta-Sison na artikulo nipaakar ed panag-asikaso daray malukon antis tan kasumpal ya pananak (prenatal tan postnatal care). Bilang siyentipikon doktor, saya so gaween to – mankorit na saray artikulo nipaakar ed espesyalisasyon to anggad impansulat to na sakey ya libro nipaakar ed panag-asikaso ed saray kapanyanak ya ugugaw, say sankaunaan ya libro ya insulat na sakey a doktor ya Pilipino. Nen 1912, linmoob sikato ya bumabangat ed University of the Philippines College of Medicine tan nantrabahon doktor ed Philippine General Hospital. Kaiba toy asawa ton si Dr. Antonio, inpursigi ra so pangiletneg na Department of Gynecology ed UP College of Medicine ya agawa nen 1922. Anggano okupadod trabaho tod ospital, walay tiempo ton angimbento na saray kagawaan ed obstetrics. Sakey ed saraya so sagittal pelvimeter.

Nen walad Europa ya binisita to ray ospital ya moderno ed saray siudad na Berlin, Dresden, Vienna, Paris, London tan Dublin ed loob na siamiran bulan, naimatonan to ray operasyon ya tatawagey laparotrachelotomy. Inawit to yan kalasin operasyon ed Pilipinas kapawil to et agawa so sankaunaan ya operasyon ed lapag na bansa. Nen dekada 1930, ag tinmondan nansukay tan angipalapag na saray artikulo ed obstetrics tan gynecology tan sakey a libro, Obstetrics for Nurses; saya pinmaway nen 1936. Pian natulongan to ray bibiin makatalos nipaakar ed abig ya laman da, panag-asikasod saray ugugaw tan pamilia tan arum ni ran bengatla, nankorit sikato ray salaysay ed abeban paliwawa ed saray magasin tan talagew na lapag a bansa. Diad ontumbok iran taon antis na Kumaduan Bakal a Sankamundoan (World War II), sikato so nibakin ondago ed saray konperensya daray doktor tan siruhano ed biektaew. Nen 1940, initdan na Philippine Women’s University sikato na Honorary Doctorate ed Siensia.

Legan walay giyera, nantuloy a nanlinkor si Dr. Acosta-Sison ed Philippine General Hospital tan diad UP kaibad saya so pansukay to nipaakar ed chorioepithelioma anggad nanmaliw ya propesor tan ulo na Department of Obstetrics tan propesor na gynecology. Ed chorioepithelioma, si Dr. Honoria ed salita nen J.P. Greenhill, say akansulat na libron Obstetrics, so “sankamaungan ya autoridad ed mundo” ed sayan tema. Lapud sayan pansukay, binirbir da so kimey to na Philippine College of Surgeons nen 1954 ed impan-iter da ed sikato na tumang (award). Nen 1946, sikato so kabiangan a pundador tan unaan ya pangolo na Philippine Obstetrical and Gynecological Society. Say nansumpalan ton kolehiyo ed Amerika so angisabit ed sikato na Doktor ed Siensia, honoris causa nen 1950. Nen 1955, naitday dayew na gobierno nen Pangolon Ramon Magsaysay na Presidential Award.

Kasumpal na 45 taon ya impansilbi ed UP, inpabtang da ed sikato so professor emerita na obstetrics tan gynecology. Nen 1957, say UP College of Medicine angiter ed sikato na sertipiko bilang “honorary alumna”, sakey a pamabirbir ed baleg ya kontribusyon tod medikal a panagbangat. Nen inimbitaan na Pangasinan Medical Society ya mansalita ed sikara, linma ed Dagupan nen 1957. Anggano retirado la manlapud 1955 anggad 1968, intuloy toy pansulat tan panbasa na saray asukayan to ed saray konperensya na nanduruman ulopan daray doktor tan iskolar dia tan ed biektaew legan manbabangat ni ed UP. Nen mantaoy 80 labat sikato tinmonda.

Diad dunong tan koli to, si Dr. Honoria Acosta-Sison so sakey a biin Pangasinensen kaokolan ya pigalangan tan aligen aliwan si Urduja ya abayag lan nipatnag ya aliwa sikaton Pangasinense no ag ingen nanlapud Indochina (say tatawagey Vietnam natan). Nen panaon nen Dr. Acosta-Sison, ag da kabat a balot si Urduja lapud si Urduja linmesa labat nen tiempo daray Amerikano – nen 1916, 1923 tan 1924 – aliwan nen uley daray Kastila. Kanian ibantak ed basuraan si Urduja, ikinon si Dr. Honoria Acosta-Sison!

 

Iray Reperensia

Curriculum vitae nen Dr. Honoria Acosta-Sison. https://drexel.edu/medicine/about/diversity/diversity-blog/the-mother-of-philippine-obstetrics-honoria-acosta-sison/ <inakses nen 27 na Marso na 2023>.

Honoria Acosta-Sison 1887-1970: First Filipina Physician and Mother of Philippine Obstetrics. Scientists in the Philippines. Vol. II. Manila: National Science Development Board, 1975. Nengnengen met so http://www.oocities.org/scientists_phil/

Mother of Philippine Obstetrics: Honoria Acosta Sison. https://drexel.edu/medicine/about/diversity/diversity-blog/the-mother-of-philippine-obstetrics-honoria-acosta-sison/ <inakses nen 27 na Marso na 2023>.

Nipaakar ed talintao. Si Dr. Honoria Acosta nen marikit ni tan walad Amerika (Inaon ed The Filipino I (4-5) 1906).

 

 

Say Pangasinensen ngalngalin nanmaliw ya pangolo na bansa: Si Carlos Peña Romulo (1898-1985)

Nipaakar ed sayan talintao. Say inpansamba nen Carlos P. Romulo ed arap nen Pangolon Manuel Roxas nen 1946. Walad kawanan si Speaker of the House of Representatives, si Eugenio Padlan Perez ya taga San Carlos, Pangasinan. Diad kawanan nen Roxas si Elpidio Quirino, bisepresidente na republika (Angalaan so Romulo Cafe).

 

Erwin S. Fernandez

 

Wala la komoy presidente ya andi-laok ya Pangasinense nen 1953! Et sikato ya si Carlos Peña Romulo.

Botosan na inkapangolo ed satan ya taon. Natan si Romulo, Embahador na Pilipinas ed Estados Unidos, labay toy alaen so nominasion na Partido Liberal balet si Elpidio Quirino, sakey ya Ilocano, say pangolo na Pilipinas ya labay to lamet so onbatik ed kumaduan termino, so akala na nominasion na partido. Unaan si Quirino ginabay toy botosan ya sekreto balet anguman so nonot ya nilabay toy botosan ya inbalikas odino roll-call. Apilitan iramay wadman ya suportaan si Quirino. Asiodotan si Romulo ya tinmaynan kaibay kaulop to ed convention na Partido Liberal. Nanggawa laingen na dili ton partido, say Partido Demokratiko. Tinmagam ed inkapangolo si Romulo tan sinuportaan toy Bise Presidente Fernando Lopez, sakey ya Ilonggo, ed kumaduan termino to ed satan ya puesto. Diad basil ya partido, iray Nacionalista, apili si Ramon Magsaysay ya taga-Zambales ya kandidato ed inkapangolo tan si Carlos P. Garcia, ya taga-Bohol, ed inkabisepresidente.

Natan ta pian agla manaltalo si Quirino lapud papalsaen da sikaton corrupt, nanbabawi si Romulo ed impankandidato to sikaton sinuportaan toy Magsaysay ya maksil so pankanawnawa ton manalo. Si Magsaysay so amatonda ed gelew daray Huk ed Sentro na Luzon ya manpipirawat ya samsamen da so pakauley na bansa. Nanmaliw ya National Campaign Manager nen Magsaysay si Romulo. Analoy Magsaysay; apili si Romulon ituloy to so inkaembahador to ed Estados Unidos.

No ikumpara iray kualipikasion nen Romulo ed si Magsaysay, aragdawi ta ag nikumparan balot so silib tan donong nen Romulo. Ed satan ya panaon, nanmaliw lan presidente si Romulo na United Nations General Assembly manlapud 1949 anggad 1950, say unaan ya Asyano ya akabemben ed satan ya betang. Nen 1942, lapud saray insulsulat to ran balita nen panaon na Kumaduan Bakal a Sankamundoan (World War II), apagalangan na Pulitzer Prize, say ununan naitdan ya premio ya aliwan Amerikano. Nen 1944 anggad 1946, sikato so Komisyoner a Residente na Pilipinas ed Kongreso na Estados Unidos.

Nen gapoy giyera, nanmaliw si Romulo, ya walaay ranggo ton major, ya aide nen Heneral Douglas MacArthur. Diad insabi daray Hapon, nanibakwit paunlad Estados Unidos et ag binmayag, aturo sikaton Tagikorit na Impormasion nen 1943, kabiangan na gabinete ed panaoy bakal nen Pangolon Manuel L. Quezon. Say relasion nen Romulo tan Quezon ginmapo nen innala nen Quezon si Romulo ya tagikorit to nen si Quezon et pangolo na Senado na Pilipinas legan ya si Romulo et manbabangat na litiratura ed Unibersidad na Pilipinas.

Nen dekada 1930, si Romulo so manangipalapag (publisher) tan editor na Philippines Herald, say manunaan ya talagew ed Ibali (Manila). Nanaral si Romulo ed Unibersidad na Pilipinas tan Columbia University. Nen manaaral si Romulo ed Manila ed Padre Faura no iner so kulaan na pirimiron eskuelaan, sinukay toy litiraturan Pangasinan. Aya so inkuanto ed Ingles: “All the works that have been produced are but a prelude of greater ones and it is believed that in the future years, Pangasinan literature will be one of the most important ones in the country.” [“Saray amin ya sulsulat ya nipaway et sakey labat a gapoan ya balbaleg iran gawa tan panisiaan ed mamaarap iran taon, say litiraturan Pangasinan et so sakey ed saray sankaimportantian ed bansa.”] Ontan pa komon!

Akin kasi ta pinabli toy salitan Pangasinan? Unaan lad tan iray ateng to ya pinamabli day Pangasinan. Say ama nen Carlos et si Don Gregorio Beracruz Romulo ya tagad baley na Dagupan tan say ina to si Doña Maria Cabrera Peña ya niyanak ed baley na Camiling et nayarin kabiangay anakbanua odino iray managuley ed kulaan da. Si Don Gregorio nanmaliw ya gobernador na luyag na Tarlac. Si Carlos niyanak ed Intramuros nen 1898 balet binmaleg ed Camiling ed luyag na Tarlac. Say Camiling et sakey a salitan Pangasinan ya tukoyen to so sakey a kiew ya nayarin dakerakel ya ontutubo ed satan ya pasen. Ed sulat to ed si ina to nen 3 na Hunio na 1926 ya walay kopiak a dili, say salita ya inusar nen Carlos et Pangasinan ya walay laok ton español a daiset.

Nen 1962 anggad 1968, sikato so aturon pangolo na Unibersidad na Pilipinas ed Diliman diad siudad na Quezon la. Abayag ya ministro na saray sankailin pisisiglaot (foreign affairs) nen uley nen Pangolon Ferdinand E. Marcos, inmikal ed trabaho to nen 1983 sakey taon kasumpal ya apagalangan na Artista na Litiratura na Lapag a Bansa (National Artist for Literature) nen 1982.

Dakerakel so dayew so inter daray institusion ed mundo ed sikato ya no sansakeyen onkulang so espasyo. Pigara labat iraya: Doctor of Laws na Harvard University, say sankatakkenan ya unibersidad ed Estados Unidos tan sakey ed saray bantog ya unibersidad ed intiron mundo, nen 1950 tan Georgetown University nen 1960, United Nations Peace Award nen 1981, tan say Presidential Medal of Freedom, say sankaatageyan ya premio parad saray sibilyan na Estados Unidos, nen 1984.

Abeban too si Romulo (say kuanda 5’ 4” labat no akasapatos) balet no say Pangasinan onkiwas, manyogayog so dalin!

 

Iray Reperensia

 

Bilay nen Carlos P. Romulo. https://www.carlospromulo.org/bio <inakses 26 na Marso na 2023>.

Coquia, Jorge R. The Philippine Presidential Election of 1953 (University Publishing, 1955).

Iray talintao nen Carlos P. Romulo. https://www.romulocafe.com/cpr-gallery-1 <inakses 26 na Marso na 2023>.

Romulo, Carlos P. Pangasinan literature, Pangasinan Paper No. 11 (Manila, 1917), ed H. Otley Beyer Ethnographic Series, National Library of the Philippines.

_____. Sulat ed kindi ina to. 3 na Hunio 1926.

Iray kabusol na baley (3)

Diad apalabas ya listaan ag ko abitla irayan ngaran daray kabusol na baley:

1. Panfilo Lacson - protektor na droga, mankuakuanan ya malinis, dakel so kasalanan to ed baley balet maksil ed saray totoo na korte.

2. Manny Pangilinan - dummy na Salim Empire ed Pilipinas, say lupa na sayan impiryo, labay da lan aksubien so amin ya public utilities, aliwan baley so minabang balet say Indonesia nen Salim, traydor ed bansa, ontutulong balet kwarta ya nanlapud lamlamang ed loob na bansa; anggapoy inloob ya kwarta na Salem group; iligal ya panagsingil na balbaleg ya bayar ed kuryinti, masaol ya pamaakaran ed Smartbro, pankakuartaan da labat iray totoo.

3. Court of Appeals - kaokolan lan bagbagen yan korte lapud ditan nasasaliw so katunungan.

4. Korti Suprima - say obong daray okom ya mureng, ginawa dan ligal so cyber crime law, sangkamurengan ya tutul na Korti Suprima lapud saray akairong et unqualified tan incompetent.

5. Sandiganbayan - sakey met ginawa dan pamaakaran ya mangokom ed saray korakot balet sikara so korakot tan pikewet.

6. Iray angkelag ya korti, RTC, MTC etc. - Numiro uno ed inkabuanges ed panag-iter na tutul, mabayag ya panagdisisyon, nababayaran met ira ditan singa amay sakey ya nandisisyon ed kaso kontrad Marcos ya ag konon nayari ipasoot so disisyon na arum ya korti ed paway na bansa.

7. Iray political dynasty - Nen embeneg ya iliksion walay nankandidato ya Perez ed barangay San Vicente dia ed Urdaneta, tinaktakot na pulis imay onbatik ya milaban ed sikara, bwisit irayan Perez ya so kanonotan da sikara labat sp manuley ed baley mi, ontan so kipapasen daray arum ya baley tan probinsia ed Pilipinas, paksiaten iray political dynasty, unaan la iray Marcos.

Sakey ya lingo so inpanpili ed kinen Lacson, protektor na droga

Abayag ko lan mumutektekan no siopa so protektor na droga ed sayan bansa likod ed saramay lokal ya opisiales na gobierno.

Nen pinmaway so balita ya apili si Lacson ya pangolo na rehabilitation commission, singa duga ed nonot ko. Balet nen pinawil koy awaran to bilang pulis tan sinador pinmaway so dakel ya tepet.

Anonotan ko nen walaak ed kolihio ya pinmaway so ngaran to ed samay tatawagen ya narco-state, say nagagawa ed Latin Amirika no iner iray drug lords et sikaray minunaan ed pulitika lapud walay kwarta ra.

Wala ni kaso to ed si Bobby Dacer ya pinapatey ton kuanda. Lapud makapoy so pamaakaran na hustisya diad sayan bansa, anggapoy agawa ed sikato. Ag balot akolong.

Wadtan ni may isyu na Koratong Baleleng ya sikatoy promotor odino otek na panagpatey ed saraman ya gang. Anggapoy agawaan ed sikato lapud makapoy so sistema na katunongan dia.

Nen panaon na Martial Law, miembro na PC ed dalem nen Rolando Abadilla ya pangolo daray managpatey, managtorture ed saray onsomsomlang ed saray Marcos.

Binmatik ya sinador nen 2001 et sakey ya lingon analo. Siopa kasi ray angiter na kontribusyon ed kampanya to?

Nen sikato so PNP nen panaon nen Erap, sikato so ibabagan protektor na Chinese drug cartel ed Pilipinas.

Ag ko la manduarua sirin no akin binmuna so droga ed Pilipinas nen wala sikato ed PNP tan analo ed betang na inkasinador manlapud 2001 anggad 2013. Sikato so nansulat kono na dangerous drugs act.

Involved ni ed international money laundering balet sikato so nansulat kono na ley ed anti-money laundering act.

Pibasa iramay insulsulat nen Rodel Rodis nipaakar ed sikato tan iramay videos ed youtube nipaakar ed sikato ed interbyu da ed si andilad bilay ya Kit Mateo, say hitman nen Lacson.

Duga may inbaga na iditoryal na Panay News ed samay koniksyion ya dua nen Enrile tan Lacson tan say koniksion nen Lacson ed administrasiyon nen Marcos. Ag da nailaloan ya si PNoy ag to anengneng irayan koniksiyon, kuay iditoryal.

Say kuanen Miriam, inmamot si Lacson nen eerelen da sikato ed Cagayan et say angiyamot ed sikato si Enrile.

Nengneng yo ray manloloko ed baley, iramay walay koniksiyon ed gobierno nen Marcos.

Say inbulaslas kasi na droga ed Pangasinan lapu kasid sikato ya so asawa to et ibabagan nanlapud sayan luyag?

No siak so pangolo, ag ko nagawa yan lingo; ag ko balot pilien so Lacson ya rehabilitation czar.

Balet sakbay ya pinili nitan met si Tito "mureng" Sotto ya ibabaga ton so maung ya hipi na Dangerous Drugs Board et si Lacson. Makapalek tan inkamureng ya talaga ya nanlapu ed sakey ya pulitikon atilolan na droga.

Akin "Amianan" so tawag ed balita na GMA ed Pangasinan?

Say salitan "amianan" et salitan iloko ya so talos to ed Pangasinan baybay odino north ed Inglis.

Akin kasi ta tinawag dan Balitang Amianan so balita ya ipapaway da ed istasyon da ed Dagupan ya sakey ya Pangasinan a lugar?

Lapu kasin gabay dan manmaliw ya Ilokano so intiron Pangasinan?

Singa onia so labay dan nagawa.

Akin onia so padisir ko?

Unaan la no maniinterbyu ra ed Pangasinan a pasen so salitan uusaren da et aliwan Pangasinan balet Tagalog.

Balet no man-interbyu ra ed arum a pasen, say salita dan usaren et Iloko.

Insan manbalita ni ray balitan inpaway da la ed Balitang Ilokano na GMA ed Ilocos ya so salita da et Ilokano.

Wala met so segment dan "Batang Amianan" ya iray ugugaw ag da amta ya ipapasal da ra ya aliwan iran Pangasinan no ag say gagaween da ran Ilokano. Irayan ugugaw ya Pangasinan lamlamang ed tanila odino bosis da et ibabangat da ran sikara et ugugaw na Ilokanon Amianan, aliwan Pangasinense.

Iramay broadcaster da et malinew manayan Ilokano ra. Amay sakey nanlapu ed Ilocos; amay sakey diad Natividad ya say nonot to Ilokana sikato balet diad pananalita to walay tanila ton Pangasinan. Anggapo kasi onsarag ya Pangasinan ya broadcaster?

No walay kuartak labat, amin ya ipaway ko ed istasyon ya iletneg ko et Pangasinan. Pangasinan so balita, Pangasinan so patalastas, Pangasinan so amin ya mantoo ed sayan istasyon, Pangasinan so special feature to ra.

Angitalagaan

Diad dalin kon nianakan

Walan nikurit ed awaran day sulit a liliknaen day katoowan so sakey a sakit a tatawagey cancer ya ontan lay dumsis to, ta say samsamet a pakadiwit ed sikato et masulosulok lan ikayamkamto, tan panliknaay agmakayari na maakdo ran sakit. Diad utel na bolaslas tan tuloy kakabatan a nasasagmak ko ra ed arum a pasen, no sika lay pitawtawag ta pian walan mangantabay ed siak so pannodnunotan ko rad sika, odino diad pangiparak ed sika ed saray arum iran bansa, lawas ya ompaparungtal ed nunot ko so pinablik a talintaom a napapairap na milobayan a cancer ed panagbilay.

Manlapod pirawat koy abig tan kasil mo lawas, ya abig tan kasil mi met ya anak mo, tan diad pananap koy sankaabigan ya ipakana ran tambal ed sika, gaween kod sika natan so singa gawa ray inmonan totoo ed saray agmakayari ra; yakar da ra ed mapatar iran balitang na maawang iran takayan ya sesegepan ed saray simbaan da, ta piano kapag too ya ondagop a mandasal tan mikasi ed Dios et makapangipanunot na makanan polaing odino tambal.

Tan piano narapat ko ya, gaween koy anggaay nayarian ko ed pangiparungtal koy petepeteg a kipapasen mo, ya agak naamper na pananimbang odino pananeleng ed totoo; itagey koy sakbong a manasanib ed sayan sakit a mamairap ed sika, ya ibagat kon amin ed katuaan, pati say dilik a pasirayew ta manlapod anak moak lanti, wala met ed siak iray kakulangan tan kakabusan mo ra.

Europa 1886

Say nansulat


Jose Rizal
Ag mo ak didiwiten
Inpatalos ed Pangasinan nen Lourdes Bengson Ungson (1960)

Say andi-kakanaan na pilikula tan tilinobilan Tagalog (2)

Komadua la yan panbalaw ed saray onpapaway ya pilikulan Tagalog. Ipilak la dia iray tilinobilan Tagalog ya mangipapaneknek na inka-andi kakanaan da ra.

Diad saray pilikula natan, dakerakel so basuran onpapaway ya nipaakar ed binabai odino bakla ya pariparihon paelek o komidi. Anggapo lay arum ya pilikulan walay arum a istorya anggano wadtan so bakla o tomboy ya karakter ya mangiter na balibali tan makapainteres ya plot?

Mamaung ni no walay arum a istorya ya gaween ya pilikula nipaakar ed agawan desyang ya onpaway iray kinon-too ya singa doktor, nars, maistra, inhinyero, abogado, janitor, waiter, managtakew, managpatey, sugarol tan dakel ni ra.

Anggapon tua so kakanaan na pilikulan Tagalog.

Diad basil na tilinobilan Tagalog, ontan met so nagagawa. Ooliten da so agla kaokolan ya oliten lapud mangiras iran mannonot na plot.

Lurey mo tay inolit da so Mara Clara, Maria Mercedes, Villa Quintana tan dakel ni ra.

Manaari iray pantaseryi ya singa ayay Adarna! Anggapo la so nanonotan da ya mangiter na impormasyon ed dakel ya nagagawa ed kompog o limogan daray totoo.

Diad arum ya bansa, walay tilinobila nipaakar ed saray doktor tan abogado. Ipapanengneng da so nagagawa ed loob na ospital, korti tan no anto ray politika odino kolkolan diman.

Akin ag nayari ya mansulat na nipaakar ed bilay na maistro, politiko odino konggrisista?

Makapasawa la ray plot na tilinobilan Tagalog sikaton agak la manbabantay.

Kapigan kasi ra makanonot na tilinobila nipaakar ed bilay daray siyentipiko?

Mabayag ni angan ko.

Si PNoy ya palpalaran!

Diad agawan desyang ed Leyte, nipanengneng la lamet so inkainutil nen PNoy. Tenetel to ray arum ya opisyales to lapud incompetence to ya pangolo.

Manunaan la so krisis ed Luneta ya nanpanengneng na inkakapoy to pati say pankonsinto to ed si Lim ya sakey met ya inutil.

Anggapoy sirbi na NDRRMC ya imbis ya nabawasay onpatey, dakdakel so inaatey.

Mureng ya tua yan administrasiyon tan iray totoo ya angibotos ed si PNoy. Mureng iray bomobotos ya soy kanonotan da labat et no siopay kabat tan siopay makaiter na kuarta.

Anggapoy baing to met ya binmatik yan PNoy nen 2010 ya amta ton agto sarag so betang na inkapangolo.

Tan iyarum ni ray dakel ya politiko diad sayan mureng a bansa ya binmabatik iran anggapoy baing da ta anggapo lamlamang so amta da ed saray nabebetangan da.

Say wala natan ed Pilipinas et say oley daray ignoranti, mureng tan gonggong ta papangoloan nen Pnoy.

Sayay agawa ed Leyte nipanengneng a malinlinew so kapoy nen PNoy tan saray opisyales to. Inpawit nen PNoy si Mar Roxas ta DILG. Linma met si Almendras.

Natan ka balet et ag amta no siopa so kaokolan ya manmando ed sayan krisis. Say kuanen nen Almendras et si PNoy.

Duga say kuanen Tiglao ya say mamaulo diman et si Voltaire Gazmin lapud sikato so in-charge na NDRRMC unong ed ley.

No irayan opisyal et  ag da amtay nabebetangan da, say pansumpalan na sayan bansa et trahidya ya singa agawad Leyte.

So unaan komon ya ginawa da sakbay ya sinmabi may bagyo et angilaem la ray relief goods. Diad arum ya salita akaparaan lan duaran agew sakbay ya onsabi may bagyo. Iramay kagawaan ya luganan na gobyerno et akapwisto ed Bikol ya ag met dalanan na bagyo. Sangkaawit da la ray relief goods.

Balet so mas importanti say pangiter na dugan impormasyon nipaakar ed bagyo. Ed saya palpak so PAGASA. Natetel so sayan ahensiya lapud kulang ya impormasyon ya inpasabi.

Nayari met ya iray totoo et manbakwit ed arum ya lugar ya aga sabien na bagyo singa Bikol sakey agew sakbay ya onsabi tan mangiter met la ray relief goods ed sikara.

Kasumpal na bagyo, ibakin tamtampol so militar diman ed Leyte pian sikara so mangiter na tulong tan uksoy. Mibansag met la dia iray baloto na Philippine navy, iray iroplano na Air Force ya walad Bikol.


Akin kasi ta si Roxas so ginawan ulo na rescue efforts? Lapu kasid 2016 presidential elections?

Aga manaloy Roxas dapot kapara toy Pnoy.

Puno ipokrito!

Akin kasi ta mibabali ed pdaf si Reynato Puno ya datin pangolon okom na Korti Suprima?

Dapot labay to kasin ikalen a tua so lamot na korapsion ed gobyerno?

Dapot labay to kasin nanengneng a lider ed saray mankuakuanan a malinis a totoon somlang ed marutak a panag-uley?

Odino dapot labay ton iyamot ed publiko so mas baleg a takew na hudikatura ed tatawagan ya Judicial Development Fund a sakey a lupa na pdaf?

Nen panaon nen Hilarion Davide ya sakey met a buanges ed oley ngalngalin na-impeach lapud sayan baleg ed panagtakew na JDF.

No ikalen so pdaf na Konggriso, kaokolan ya ikalen met so JDF na SC. Ontan met so pork barrel nen Pnoy.

Makapalek si Pnoy ya sikato kono et aliwan matakew.

Atay DAP so panlapuay takew lapud wadtan si Abad ya matakew.