Featured Post

Say Pangasinensen ngalngalin nanmaliw ya pangolo na bansa: Si Carlos Peña Romulo (1898-1985)

Nipaakar ed sayan talintao. Say inpansamba nen Carlos P. Romulo ed arap nen Pangolon Manuel Roxas nen 1946. Walad kawanan si Speaker of th...

Dec 23, 2008

Say Bangan Calatagan Kayarian na Pangasinan?

Say gurgurlis ed sangi na banga na Calatagan abayag lan ag nalukasan so tuan talos to. Walay taga-Pangasinan ya maseet ton inamta so nayari ton pakatalos. Immuna lay Guillermo Tolentino ya angawag niray ispirista ta pian tawagen daray aniton mangibaga no anto raman ya gurgurlis balet agto nala so tuan kanonotan na saray gurgurlis. Tinmumbok saray arom ya iskolar singa sikara Juan Francisco, say Pranses ya si Jean-Paul Potet, say Olandes ya si Antoon Postma, inaral to so gurgurlis na Mangyan, si Johannes Casparis ya no agak nalilingo et sakey met ya Olandes, si Harold Conklin, sakey ya antropologon Amerikano - ag ira akalmoy tuan tumbok pian nalukasan so ipasasabi na Calatagan.

Amta nen Dr. Quintin Oropilla y Fortich, sakey ya retiradon mediko ed Philippine General Hospital tan propisor ed UP College of Medicine ya say sikrito ed sayan enigma et paliograpiya. Katon inaral ton maung sayan disiplina, say lamang to ed saray immunan anubok ed sayan proyikto. Makapaintiris so inkana to ya say salita na angibasian na gurgurlis et aliwan Tagalog - say salitan wala'd kanonotan da ra'y immunan nanaral - odino Bisaya odino Kapampangan balet Pangasinan.

Baleg lan kontribusion so pananisia nen Dr. Oropilla ya so salitan nikorit ed bangan Calatagan et aliwan Tagalog. Binetag to so kanonotan ya nansebel ed panaglukas na kakanaan na saray gurgurlis. Maganon naisip ya Tagalog so salita na banga ta asukay so banga ed Batangas balet ag nayari kasin aliwan Tagalog so salita to?

Utang na saray tinmumbok ed trabaho nen Dr. Oropilla no akin ta akanonot iran nayarin arom ya salita aliwa labat ya Pangasinan so nayarin ikana. Saya so ag da nibaga, saya so ag da nibori.

Say tuan marka na inkaiskolar et say panagbirbir ed kontribusion na saray immuna, ed kontribusion nen Dr. Oropilla.

Unong ed press release nen Dr. O, say talos na gurgurlis et sakey a kerew na tolong na manag-anito ed saray kabaleyan to lapud sakit. Saraya iramay salita nipaway ed saman a gurgurlis unong ed pamaakaran ya inusar nen Dr. Quintin.

1.
La-ba(n)
Ma-nu-la(y)
Sa-ki(t)

Fight (against)
Rain
Illness
2.
Di-no(t)
Ma -ni-nga(s)
Ma(g) -ya(t)

Slowly
Have Difficulty Breathing
Suddenly
3.
Ga(m) - ka(t)- ka(t)
Nga- la(n)
Wa(d)- ya

Staring blankly
Names
Inside the
4.
Ba- nga
Ra(y)
Sa-ki(t)
Na(n) - do(n)

Pot
Names of those
Sick
In There
5.
Sa- ka- la(n)
Bi- na- ga- a(n)

Copied,
Are Already Informed
6.
Pa(y)- ba- ki(m)
Da(m)- ba

Thou send
Love (Relief)

Saya imay nikorit ko nen Nobiembri 17, 2008 ed ulupannasaraytagapangasinan yahoo group:

"Baleg so kakanaan to no tua so pakatalos nen Oropilla. Abayag lan saray iskolar nikolong ed kanonotan ya say salitan nikorit ed banga et daan ya Tagalog. Ag da naisip ya nayarin aliwan Pangasinan labat so onkana ed saratan ya gurgurlis. No tua, saray taga-Pangasinan, dinmayo
ed Batangas. Very mobile met saray totoo nen saman ta saray Austronesian et bumabaroy ed taew balet wala natan so pruweba ya maakar saray atateng tayo ya tua met anggad natan."

No ontan sirin, say bangan Calatagan kasi et kayarian na Pangasinan?

Agko amta balet labay kon basaen iyan libro. Saray intirisado nayarin bisitaen yo yan web page: http://decipheredcalataganpotscripts.com/

Sep 19, 2008

BINARID PASIG tan arum ni ran anlong

Saraya iramay anlong kon analo'd mikaduan paliagan na anlong a Pangasinan ed panamegley na Komision ed Dilan Filipino nen 2007. Naipalapag ed Makata: An online journal of Philippine & International contemporary poetry ed August 2008 ya paway to.

GALAD TAKEL, ARO!

Gala aro ed takel, gala!
dakel so kiew ya atatagey tan mabuná
wala ray ay-ayep melag tan baleg
wala soy maanos tan masibeg.

Diad silong na bulawen odino akasya
nayarin mampainawa
onirong ed berden diká
nayari met ya ondokol tan dua.

Makangngel tay úni na saray manok
maliket ya mangakansiyon ed toktok
naangob say balinget ed biek ya bangkag
saray dosas na ilang-ilang ya nayayagyág.

Say alog masanting met ya laen
asingger labat ya akaren
sali anggad poeg isawsaw
ed danum ya malinlinew.

Gala aro ed takel, gala!
aleg kan mandurua!
agta labat onanges ya tariwan dagem
mankaiba ta ni ya sangngarem!

NEN ABALANG SI LAKI PILO

Musikero si Lakik Pilon mantaoy sitenta
lanang ya trumpet so bembenda
lapud ta satan so anapanda
sipor nen balolaki nira.

Diad panmumusikoda
apan-aral daray ilalakda
amay pangulowan maestra
abogado may mikadua.

Balet agnira timmonda
ed panmumusikoda
ta sikaray tatawaganda
ya lawas ed pon-ponsia.

Sikaton nen abalang ira
say Barrio Fiesta
abiyernes santoy luplupara
ta asumpal lay ligliwa.

Ag makaogip say kapitan ed kanonotto
no iner ya narumog si Laki Pilo
ta anggano si Bae Gorian asawa
mangkelaw ta may katdolda anggapola.

Ta manaya wad biek ya barrio
say abalang ya si Lakik Pilo
akiponsia ed kaaro ton si Pedro
ya nankumbidad binyag na anak to.

Nen abalitan wadman si Laki Pilo
nanpalitson si Laki Tano
wala ray papaitan, pochero
wala met soy puto tan bitso-bitso.

Diad ngarem ya pansempetda
dakel so totoon maliket ya akibegta
bangta angan iray bagisen, natake rad poso
akis tan orangal say nangngel ed barrio.

MANAGBAKAL

Nan-anito ed si Apolaki
angiter ya biskeg tan bayani
mansayaw ya tagam
ontakot saray kalaban
awit so sondan, buecang tan pana
say gangan na anacbanua
no onngayaw kayod arom ya baley
putiren iray olo na onaatey
ibagat ed si Ama-Kaoley
say Dios ya makaoley
saray adakep ya kabusol
gawaen ya aripuen.

KUBRADOR

“Nitan la ray pulis!”
say anglab nen Boris
batik ya immamot
ngalngalin naplag ed abot.

Nen akaalis la ra
akaimis ya nankubra
“Antoy numero yo, Nana Sibya?”
“Diyes tan siete, sarag to la.”

Inkorit tod papelito
say taya dan samplu
nanakar ya pigaran metro
nen asabian toy suki to.

“Agik, marakep ta nalmo taka?”
“Natan ya agew say suertem la”
“Atan lamet so imbagam”
“Agak balet analon pigan.”

Nantayay duamplu
ta anggapoy nagawaan to
kalabian ed pankakaotanda
apili may numero nen Linda.

Say liket nen Boris
ya singa atiris
awit toy panalo
initdan day balato.

Ontombok ya agew narelda
kabuasanto akapawayla
ngarem to nankubra
si Linda akatalaranla!

ISTORYA NA INKAARIPUEN

Oley nen Ama-Kaoley nen ugma
diad luyag na Caboloan
Pangasinan nadingel irad pabitla
tongtong, oliran tan awaran.

Nen Dios na Espanyol simmabi
abilang lay agew nen Apolaki
saray totoo nandasal ed simbaan
balet diad Pangasinan.

Gelew nen saray Tagalog nen Rizal
nanrebolusyon kontrad Espanyol
akibakal saray Amerikanon analo
Ingles nanibad imperyalismo.

Say ibabaga ran bansa, nanoley si Bathala
ta say Aniton Bakal aputir lay dila
saray anak to baing dan isalita
say dilan nianakan da.

Ag labat ira so nanpaaripuen
Lalahon, Kabunian, Gugurang,
Suku, Malyari, Tadaklan
bibitlaen day salita na nanbaknang!

NO SIKAY…

No sikay alumbayar ed dalem na dalin
siak lay manok ya mansalaysay ed sikan buagen

No lokton kan manoopot ya bolong na paguey
anuyawak lan mangan pian ipila kad kopapuey.

No sika et andirit ya maermen ya ontikyab tikyab
siak lay ugaw manerel ed sikan ipokok ed abaab.

No nganak kan masayaksak
lalongak lan oneyak-eyak.

No bulan kad ambilonget ya labi
siak lay kabuntatalan oniba ni.

No bulaklak kad tanaman masamiong say balingit
siak lay potiokan onsopsop ed dilom ya masamit.

No kolibangbang kan onsisimit onbabaleg
siak lay agew ya manpatubo manpabaleg

Balet no bii kan malimgas mabinta
laki ak ya onkaraw onkanad sika.

BINARID PASIG

Biin posoy maagum mauges
lipot nid asawan arin atapis
balangit ed olo andi gawad balitok
no onelek manalimpokapok

Abung tod gilig na baybay
matatakew nanolop nanabay
kakaaron matila masisiba
ed kwartan ag da met gawa.

Aliwan tonung say oley
ag onaaligwas soy baley
ta lalon oniirap saray doka
balet saray sanasawa maligsa.

Asingger metla so isungpal toya
ag onbayag nitan lay dusan duksa
tawen onlerem, onkimat, onbagio
ondelap, nanor, nalner may loko.

Jun 10, 2008

Say Bakal ya Kapilitan ya Ipanalo

Onbibilay la so salitan Pangasinan balet kaokolan ag labat seet tan kuli pian nagamoran so pilalek ya onbulaslas so kulturan abangonan.

Nen apalabas ya simba, agawa ed siudad na Dagupan so seminar ed ortograpiya na Pangasinan. Amuria diman ya manduruma so panaglitra na saray sumusulat ed dakel ya salita na salitan Pangasinan. Katon nepeg ya mangiletneg tan mangipalapag ya sakey ya balon ortograpiya na Pangasinan. Sayan tulagan et sakey labat ya melag a kupbang balet makana ed arawi nin baroy mamaarap na panangitandoro ed salitan Pangasinan bilang sakey ya salitan onpara’d Tagalog tan Inglis.

Say kipapasen na salitan Pangasinan tan arum nin salita ed Pilipinas et ag onaarawi ed saray salitan asingger lan onpatey. Panduruma labat say karakel na totoon Pangasinense ya onbabaleg balet uusaren da labat so salita da ed abung. Ag da lanang a narerengel ed radio odino ed telebision. Ag da nababasa ed saray libro ed eskwelaan. Ag nababasa ed diario, magasin tan arum nin palapagan. Narerengel labat no panaun na basingkawel no eleksion no labay na sakey a politikon onsingger ed poso na saray botante.

Antoy nagagawa? Narerengel ed radio tan telebision so Tagalog. Nababasa so Inglis tan Tagalog ed eskwelaan. Nababasa ed diario, magasin tan arum nin palapagan say Inglis tan Tagalog. Ed antikey ya salita, saray tubunbalo tan ugugaw natan ed Pangasinan, onbabaleg ira’d kulturan binayes, ed kulturan ibabaga ran panbansa. Say risulta, onbabaleg iran nalilinguanan day inkaPangasinan da. Ag labat ontan, onbabaleg iran ag da amtan ibabaing da lay kultura tan salita da. Naiyanak la’d poso tan isip da so tatawagen ya “inferiority complex” lapud “cultural conditioning” odino “social engineering.”

Nakokondision so kanonotan na sakey ya too ed abung, eskwelaan tan kaliberliber to nipaakar ed no antoy maung odino mauges, no antoy tua odino palso. Unong ed pamaakaran ya igaganggan na Konstitusyon, say salitan ibangat ed eskwelaan et Tagalog ya tatawagen day Filipino. Insugiri da labat ya saray “regional languages” et “auxiliary medium of instruction” odino katulong ya midium ed panbangat. Lapud saya, say salitan sarasarag ya isulat tan isalita na karaklan et Tagalog. Lapud saya, alukasan so kanonotan ag labat na saray Pangasinense pati arum nin baley ed kultura ya ituturo na Ibali ya ag nabori ya Tagalog. Katon, say pababalegen na atateng, lapud sayan aliwan katunungan ya pamaakaran et ugugaw tan tubunbalon maaro ed salitan sankaili, salitan mankokonwarin kayarian na amin ya Pilipino. Diad arum ya salita, ontatakken iran maung ya ombaley aliwan Pangasinense balet Tagalog.

Immabuloy saray atateng tayo ed sayan duksa ya pinolianan dan manpaaripuen ed Tagalog tan Inglis. Natan la so panaun ya pultoten so golong golong ya mantitikel ed inkaPangasinan tayo. Onggapo itan no aroen, aralen, bilayen so salita tayo. Et anto ni so kaokolan? Kaokolan ya mibakal ed kanonotan ya apasal ed katilaan. Kapilitan tayon ipanalo yan bakal para’d ontumbok ya polin mangitandoro ed nanlapuan da.


Naipalapag diad dalem na dasig "Somlang" Northern Watch 21-27 April 2008.

Bantog Iran Post